Eerste kennismaking
Zomer 1989. Ik zit op een rondvaartboot vol luchtig geklede luidruchtige vakantiegangers en een groen ingepakte naar anti-muggenspray ruikende gids. Om ons heen ruige oevers met troebel water, opkomende wilgenbossen, rietlanden en stille kreken. Een jaar eerder waren zes bevers uitgezet in de Biesbosch, na een afwezigheid van 150 jaar. De gids vroeg ons stil te zijn en goed op te letten. Misschien zouden we een bever ontdekken, een IJsvogel, of met veel geluk een Roerdomp, destijds een zeldzaamheid.
Maar helaas, mijn bootgenoten waren allesbehalve stil, de rauwe roep van een Blauwe Reiger en het gezoem van duizenden muggen konden het geklets nog net overstemmen. Ik kwam thuis met een kater, én tientallen muggenbulten. Een deceptie.
Geschiedenis in vogelvlucht
Na de sluiting van de Haringvlietsluizen in 1970, als afronding van de Deltawerken, verdwenen in de Biesbosch de traditionele griendcultuur en de getijdenwerking. Biezen, rietlanden en grienden maakten plaats voor wilgenbossen en de trekvissen konden geen kant meer op. De biodiversiteit van flora en fauna nam sterk af. Het gebied had ook ernstig te lijden van industriële lozingen en overbemesting in de jaren ’60 en ’70 waardoor de visstand een dieptepunt bereikte, met te weinig geschikt voedsel voor onder andere de Roerdomp tot gevolg.
Sindsdien is er veel veranderd in de Biesbosch. Staatsbosbeheer wist het tij van ecologische verarming te keren met een natuurlijker beheer van grote delen van het gebied, geholpen door de toekenning van de officiële status van Nationaal Park in 1994. De overstromingen van januari/februari 1995 leidden tot het project ‘Ruimte voor de Rivier’. De polder Noordwaard, die grenst aan de Biesbosch, onderging toen een ware metamorfose: 4450 hectare intensief gebruikte landbouwgrond werd in 2015 ingericht als dynamisch overstroomgebied voor de Nieuwe Merwede.
Begin jaren ’90 begon de waterkwaliteit echt te verbeteren door strengere internationale wetgeving en het aan banden leggen van de genoemde lozingen in de Rijn en de Maas. Vanaf 2013 werd de Biesbosch een Natura 2000-gebied, met extra bescherming door de Europese Habitat- en Vogelrichtlijn, de Kaderrichtlijn Water en de Nederlandse Omgevingswet. In 2012 was het eerste succesvolle broedpaar van de Zeearend een feit, in 2016 gevolgd door het eerste broedsucces van de Visarend! En Sovon vermeldt op de verspreidingskaart 2021 – 2023 voor de Roerdomp als broedvogel in de Biesbosch maar liefst zeven gevulde kilometerhokken, waarvan twee met 11 – 25 broedparen; een groot verschil met het ene hok van 1 – 3 broedparen voor de gehele Biesbosch rond de eeuwwisseling.
De meest recente invloedrijke verandering kwam in 2018 met het zogenaamde Kierbesluit: De Haringvlietsluizen werden op een kier gezet waardoor de Biesbosch weer een zoetwatergetijdengebied werd, uniek in Europa. Kortom: De biodiversiteit kreeg een nieuwe boost!
Herkansing
Toen ik de aankondiging las van de excursie op 31 mei naar de Brabantse Biesbosch, wist ik: ik móet mee, mijn waarnemingen verdienen net als de Biesbosch een nieuwe kans! Aan mijn gezellig, gemotiveerd én kundig gezelschap zou het deze keer in ieder geval niet liggen.
Om 7:00 uur stappen we uit op de Bandijk, bij waterplassen aan de rand van De Noordwaard. Nog snel een slok koffie, oren gespitst, ogen gefocust en scopen op steeltjes: We zijn er helemaal klaar voor. Krassende Grasmussen en een rinkelende Sprinkhaanzanger heten ons welkom, evenals de eerste watervogels en een prachtige Gele Kwikstaart. Van zijn schoonheid krijg ik nooit genoeg. In de verte staan hoge dode bomen waar iets groters rondvliegt, voorlopig nog naamloos. We gaan er op af!
En jawel, we hebben een Visarend in beeld. In 2025 waren er van deze illustere visser in de Biesbosch vijf territoria, vier nesten en drie of vier broedparen, aldus Sovon. En Staatsbosbeheer meldde begin juli van dit jaar dat vier jongen geringd zijn, waarmee de teller van in de Biesbosch geringde Visarenden nu op zestien staat.
Van donkerbruin-wit schakelen we over naar de zwart-wit-rood-modus als we enkele Steltkluten, een exotische Zwarte Zwaan en een al even exotische Zwarthalszwaan zien, allemaal op hetzelfde smalle dijkje van de Galeiweg. Later zie ik op Waarneming.nl dat daar vlakbij op diezelfde dag een bezet nest van Steltkluten wordt gemeld.
Bij de werkschuur van Staatsbosbeheer aan de Witboomkil blijven we wat langer rondkijken. Het begint hier geweldig met een adulte Zeearend die echt vlak boven ons hoofd een rondvlucht maakt. Vanaf de dijk, met zicht op het bredere water en de slikken van het Boomgat, zien we een groepje Ringmussen, tientallen Casarca’s, Groenpootruiters, een vos die broedende Kokmeeuwen belaagt, teveel om op te noemen. Een heerlijke vogelrijke plek waar de koffie met koek, begeleid door Koekoekzang, extra lekker smaakt.
Onze laatste stop is in de buurt van het Biesbosch Museum. We lopen door ruig begroeid terrein richting open water, begeleid door een enthousiast zingende Bosrietzanger, waarvan ik de zang weer niet herken, grrr. Mijn frustratie verdwijnt snel als enkelen van ons een prachtige man Gekraagde Roodstaart in beeld krijgen. Bij het water aangekomen schijnt de zon, er staan een paar bankjes, Visdieven scheren boven het water en in de verte waggelt een Zwaangans. Wat is het leven van een vogelaar toch goed…
Maar aan alles komt een eind, dus weer in de benen, terug naar de auto’s. We zijn er bijna als de zang van een Matkop opgepikt wordt. Na wat koortsachtig speurwerk krijgen we hem in de kijker en kunnen we op een mooie foto de zo kenmerkende lichte baan op de armpennen zien die de gelijkende Glanskop mist. Het is de enige mezensoort in Nederland die zelf zijn nest uithakt in zacht hout. Wat een stoer vogeltje! De aantallen staan landelijk zwaar onder druk, het is een ‘Rode Lijster’. Maar in de Biesbosch, met zijn overdaad aan ideale nestlocaties in berken, vermolmde wilgen en rotte boomstronken, kun je ze nog vrij gemakkelijk tegenkomen.
Résumé
En zo kwam met 90 soorten op de daglijst een einde aan een geweldige dag vogelen in de Brabantse Biesbosch. Het was voor mij een gedroomde hernieuwde kennismaking met een gebied dat floreert zoals het lang niet gedaan heeft. Tegelijkertijd blijven de uitdagingen zich aandienen, zoals dat in het leven kan gaan. Lang niet alle doelstellingen voor dit Natura 2000-gebied worden op dit moment behaald. Verzilting, recreatiedruk, economische activiteiten, stikstofdepositie, hardnekkige bodemvervuiling en zelfs ‘probleembevers’ hebben hun intrede gedaan.
Complexe materie. Ik hoop van harte dat knappe koppen met een groene mindset beleidskeuzes zullen maken die een goede toekomst helpen waarborgen voor dit prachtige ecologisch waardevolle gebied. Ontwikkelingen vanuit de Rijksoverheid kun je volgen via de nieuwsbrief over de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) op www.pagw.nl.
PS: Voor wie net als ik niet helemaal scherp heeft welke landen de genoemde exoten vertegenwoordigen: De Zwarte Zwaan komt oorspronkelijk uit Australië, de Zwarthalszwaan is een Zuid-Amerikaan en de Zwaangans, die in gedomesticeerde vorm ook wel Chinese Knobbelgans wordt genoemd, heeft Oost-Aziatische roots.
PPS: Slechts één muggenbult! Waarvan acte.

